Femmes in Spaces: het archief als collectieve ruimte
The Need for Legacy organiseerde in ITA een panelgesprek over danscollectief Femme Lethal en diens nalatenschap uit de vroege jaren 2010. Aan tafel zaten onder anderen oprichter Amber Vineyard, Sarita Saradi en Junadry Leocaria. Ik was als archivist en onderzoeker aanwezig bij dit gesprek over de geschiedenis van voguing, waacking en ballroom.
Femme Lethal ontstond in 2008 binnen de waacking- en voguescene in Nederland, vanuit een lineage van subcultuur en battle dance. Figuren als Archie Burnett hadden een belangrijke invloed op de groep.
Wat Femme Lethal onderscheidde was niet alleen hun technische beheersing van waacking, vogue en hiphop, maar vooral hun positie binnen de cultuur. De groep was een van de eerste femme-collectieven uit de Nederlandse scene die zichtbaar werden op grote commerciële podia, in televisieprogramma’s en videoclips. Daarmee vormden zij een brug tussen de underground cultuur en een breder publiek. Het uitgangspunt was empowerment en agency, in een context die femme lichamen structureel als kwetsbaar zag. Hun dominante en confronterende performances werkten als een vorm van bescherming en als een manier om seksisme in die ruimtes te counteren.
Die energie kwam onder spanning te staan zodra ze een mediacontext binnenstapte, zoals bij het televisieprogramma Move Like MJ (2010). Tijdens het gesprek benadrukten de dansers dat hun deelname voortkwam uit artistieke autonomie, en uit de steun van hun fanbase. Die steun hield hen in de competitie. Tegelijk maakte juist dat succes hen afhankelijk van de regie van het programma. De productie oefende steeds meer controle uit over choreografie, styling en presentatie, en achter de schermen vochten de dansers om hun agency te bewaken. Toen de stylist hen een set bikini’s aanreikte, verschenen ze uiteindelijk op de set in hun eigen looks.
Dit laat zien dat veiligheid verder gaat dan fysieke bescherming. Het gaat om structurele controle. Het format temde de kracht die Femme Lethal zelf had opgebouwd en nam die van hen af. Het programma bracht de groep een bredere fanbase, maar de dansers keken met een dubbel gevoel terug op de fragmenten van hun optredens.
Amber plaatste het collectief in een bredere structuur van zichtbaarheid en media. Femme Lethal gebruikte platforms strategisch, terwijl diezelfde platforms hen beperkten. Zichtbaarheid bereikt een breder publiek en creëert economische en artistieke kansen. Maar zichtbaarheid plaatst een collectief ook binnen structuren die bepalen hoe zij zich presenteren. Agency wordt daarmee conditioneel, en dat werkt door in zelfbeeld en internalisering.
Sarita stelde de vraag of haar zelfvertrouwen destijds iets was dat zij bezat, of iets dat zij moest performen om binnen die context te functioneren. Die twijfel laat zien dat empowerment nooit volledig losstaat van de blik waarin het ontstaat.
Junadry verlegde het gesprek naar de dagelijkse praktijk van het collectief. Daar leeft kennis niet in zichtbaarheid, maar in het doen: trainen, samen bewegen, elkaar dragen als vorm van collectieve veiligheid. Zo geeft het collectief kennis door en vormt het een levend archief.
Wat mij bijbleef na het panelgesprek: vrouwelijkheid, veiligheid en archief hangen samen. Hoe media en publiek femme-lichamen lezen, bepaalt direct hoe veilig die lichamen zich kunnen bewegen.
Het viel daarnaast op met hoeveel erkenning en respect de zaal die herinnering deelde. Femme Lethal functioneert als referentiepunt met een iconische status. Dat was zichtbaar in de aanwezigheid en support van een nieuwe generatie makers, onderdeel van een queer/trans femme lineage die vanaf het begin in hun praktijk aanwezig was.
Binnen die context betekent femme meer dan vrouwelijkheid als gendercategorie. Het verwijst naar een bredere ervaring en energie van het feminine, die niet losstaat van gender, maar zich er ook niet toe laat reduceren. Dat wordt zichtbaar in hoe Amber zich introduceert als “Daddy Cool”: een positionering die niet in één binair kader past. Femme kan als identiteit en performance verschuiven, evolueren en opnieuw vorm krijgen, zonder los te raken van de feminine ervaring waaruit het ontstond.
Sommige aanwezigen verwezen naar specifieke performances of choreografieën die deel uitmaken van een gedeeld geheugen. Dat geheugen is nooit volledig gearchiveerd, maar leeft door binnen de gemeenschap via impliciete overdracht, vertrouwen en gedeelde context. Sommige kennis blijft bewust binnen de community, omdat ze daar betekenis krijgt of daar veilig kan bestaan.
Tegelijk bleef een deel van deze geschiedenis buiten beeld. De sprekers noemden interne spanningen: momenten van frictie, samenwerking en conflict die bewust binnen de groep blijven en zelden in publieke archieven terechtkomen. Maar ook het publieke archief zelf is gefragmenteerd. Online circuleren vooral televisiefragmenten en losse clips. De bredere context ontbreekt: de repetities, de internationale uitwisselingen, de cultural exchange binnen dansvormen, de reizen en de dagelijkse infrastructuur van het collectief.
Juist hier wordt community archiving essentieel. De gemeenschap bepaalt zelf wat zichtbaar wordt en hoe het gelezen wordt. Dat maakt archiveren een vorm van veiligheid: het brengt controle over representatie terug, herstelt context en gaat femme erasure tegen in een geschiedenis die gefragmenteerd is.
Als (femme) archivist blijf ik met de vraag zitten wat het betekent om een collectief als Femme Lethal te bewaren.
Niet alles hoeft publiek te worden om betekenisvol of historisch waardevol te zijn. Zeker niet in een klimaat waarin queer- en femme-representatie wordt geconsumeerd door culturele extractie. Juist daar wordt zichtbaar hoe femme erasure werkt als geweldsstructuur: wat zichtbaar wordt gemaakt, raakt contextloos en circuleert los van de gemeenschap waaruit het ontstond.
Community archiving biedt de ruimte om dit met openheid te benaderen: door privécollecties, persoonlijke herinneringen en publieke fragmenten samen te brengen in een gedeelde structuur die de community zelf draagt.
De legacy van Femme Lethal ligt misschien precies daar: in de manier waarop de aanwezigheid van deze makers blijft doorwerken in lichamen, praktijken en ruimtes. In de herinneringen, en in de vraag hoe we die doorwerking recht doen zonder haar te reduceren.
Redactionele noot: Kyara Harley, singer-songwriter en icon is verbonden met Amber Vineyard vanuit de ballroom scène. Zij heeft de avond verzorgd met fantastische optredens. Hieronder vind je een button naar haar instagram waar je van haar stem en performance kan genieten.
